Üç Kutuplu Türkiye

Üç Kutuplu Türkiye – Zülfü Livaneli

Konusu

Kitap, Türkiye’nin artık klasik sağ-sol ayrımıyla açıklanamayacağını, toplumun ve siyasetin üç büyük çekim alanı etrafında parçalandığını savunur. Bu üç alan kaynaklarda çoğunlukla siyasal İslam/din eksenli siyaset, Türk milliyetçiliği ve Kürt hareketi/etnik kimlik meselesi olarak ifade edilir. Toplum refahı bu 3 kutuplaşmadaki insanların ayrışmadan bir araya gelmesiyle mümkündür.

Üç Kutuplu Türkiye Özeti

Kitabın çıkış noktası, Zülfü Livaneli’nin hem sanat hem de siyasi anlamda çalışmalarını ilgiyle takip eden Selçuk Avar’ın 1990’lı yıllarda düzenli olarak kutuplaşma üzerine yazdığı köşeyazılarını toparlama isteğidir. Köşeyazılarından yapılan bu seçkiyle, onun Üç Kutuplu Türkiye öngörüsünü, bu doğrultuda yaptığı tespitleri ve uyarıları içeren yazıları bir araya getirir. Avar, yaklaşık 35 yıl boyunca bu konunun getireceği tehlikeleri sürekli olarak vurgulayan Zülfü Livaneli’nin yazılarını gazete arşivlerinden kurtarıp yeni kuşaklara kalıcı olarak aktarmak istediğini belirtir.

Livaneli’ye göre Türkiye’de uzun süre siyaset, kabaca sağ ve sol ekseninde düşünülmüştür. Sağ ve sol ayrımı ekonomik tercihler, dış politika, kültür politikaları, devletin rolü, özgürlükler ve sosyal adalet gibi modern siyaset başlıkları üzerinden yürüyebilirdi. Ancak 1990’lardan itibaren bu eksen zayıflamış; yerine daha sert, daha kalıcı ve daha duygusal kimlik alanları geçmiştir.

Livaneli, bu değişimi “üç kutup” fikriyle açıklar. Birinci kutup din/siyasal İslam eksenidir. Bu kutup, toplumun inanç dünyasını ve muhafazakâr hassasiyetlerini siyasal bir kimlik haline getirir. İkinci kutup milliyetçilik eksenidir. Bu kutup, devlet, millet, güvenlik, vatan ve birlik kavramlarını merkeze alır. Üçüncü kutup ise Kürt meselesi ve Kürt hareketidir. Bu alan, etnik kimlik, kültürel haklar, dil, temsil, eşit yurttaşlık ve bölgesel sorunlar etrafında şekillenir. Livaneli’nin temel iddiası, Türkiye’nin bu üç alan arasında sıkıştığı ve ortak bir demokratik zemin kurmakta zorlandığıdır.

Kitapta Livaneli, bu kutuplaşmanın yalnızca parti siyasetiyle açıklanamayacağını vurgular. Siyasi partiler bu kutupların görünen yüzleridir; asıl mesele toplumun zihinsel ve duygusal olarak ayrışmasıdır. İnsanlar artık yalnızca farklı politik görüşlere sahip değildir; birbirlerini “öteki”, “tehdit”, “hain”, “bölücü”, “gerici”, “dinsiz”, “milliyetçi”, “Kürtçü” gibi keskin etiketlerle görmeye başlamıştır. Böylece siyasal tartışma rasyonel bir fikir alışverişi olmaktan çıkar, kimliklerin savunulduğu sert bir cepheleşmeye dönüşür.

Ona göre bu durumun tehlikesi, sağ-sol ayrımından farklı olarak daha derin tarihsel damarlara dayanmasıdır. Sağ ve sol, demokratik sistemlerde birbirini dengeleyebilir; iktidar değişimleriyle sistem içinde var olabilir. Ama dinî, etnik ve milliyetçi ayrışmalar çok daha köklü duygulara yaslandığı için ülkenin birliğini ve toplumsal barışı zedeleyebilir. Yazar, bu nedenle üç kutuplu yapıyı yalnızca bir analiz değil, aynı zamanda bir erken uyarı olarak sunar.

Kitabın önemli yönlerinden biri, Livaneli’nin geçmişe dönük bir “ben söylemiştim” tavrından çok, Türkiye’nin bu noktaya nasıl geldiğini anlamaya çalışmasıdır.

1990’lardan beri yaptığı gözlemleri, köşe yazılarını ve konuşmalarını bir araya getirerek şunu göstermeye çalışır: Toplumdaki büyük kırılmalar bir anda ortaya çıkmaz; yıllar içinde birikir, işaretler verir, sonra siyasal krizlerde görünür hale gelir. Livaneli, Türkiye’deki kutuplaşmanın da böyle geliştiğini savunur. Ona göre sorunlar zamanında demokrasi, hukuk, insan hakları ve eşit yurttaşlık temelinde çözülebilseydi, bugün üç kutbu bir araya getirmek bu kadar zor olmayabilirdi.

Kitapta özellikle Kürt meselesi, eşit yurttaşlık ve kültürel haklar önemli bir yer tutar. Livaneli, ülkenin bölünmesine karşı olmanın, farklı kimliklerin haklarını reddetmek anlamına gelmediğini savunur. Tam tersine, herkesin birinci sınıf yurttaş sayıldığı, yargının herkese eşit uygulandığı, kültürel hakların tanındığı ve dil-kültür taleplerine saygı gösterildiği bir Türkiye’nin daha bütünleşmiş bir ülke yaratacağını belirtir. Yayınevi tanıtımında da bu yaklaşımın geçmişte “bölücülük” olarak suçlandığı, ancak aslında demokratik ve çağdaş bir Türkiye arayışı olduğu vurgulanır.

Bir başka ana tema, Cumhuriyet, laiklik ve demokrasi ilişkisidir. Livaneli, Cumhuriyet’in kurucu değerlerini önemser; fakat bu değerlerin ancak demokrasi, hukuk devleti, insan hakları ve toplumsal uzlaşmayla birlikte yaşatılabileceğini ima eder. Ona göre yalnızca yasaklarla, baskıyla veya güvenlikçi reflekslerle toplumsal sorunlar çözülemez. Aksine, baskı arttıkça kimlikler daha da sertleşir, insanlar kendi kamplarına daha fazla kapanır.

Kitapta Livaneli’nin yalnızca güncel siyasetle değil, tarihsel ve kültürel arka planla da ilgilendiği görülür. Türkiye’nin bugünkü ayrışmalarını anlamak için Osmanlı mirası, Cumhuriyet’in modernleşme deneyimi, Ortadoğu’daki sınırlar, etnik-dinî kimliklerin tarihsel ağırlığı ve Anadolu’nun çok kültürlü yapısı gibi geniş bir çerçeve kullanır. Bazı tanıtımlarda kitapta Henry Kissinger ile yapılan görüşmelere, Ortadoğu’ya dair değerlendirmelere ve Yaşar Kemal’le ilgili anekdotlara da yer verildiği belirtilir.

Livaneli’nin üslubu, akademik bir siyaset bilimi kitabından çok, bir aydının, sanatçının ve köşe yazarının uzun yıllara yayılan gözlemlerine dayanır. Bu nedenle kitapta veri kadar sezgi, tarihsel hafıza kadar kişisel tanıklık da önemlidir. Livaneli, toplumların geleceğini anlamada yalnızca istatistiklerin değil, kültürel işaretlerin, duygusal yönelimlerin ve sanatçı sezgisinin de değerli olduğunu savunur. Gazete Oksijen’de yayımlanan aynı başlıklı yazıda da geleceği anlama çabasının veri, sezgi ve toplumsal dinamiklerle bağlantılı olduğu anlatılır.

Kitabın merkezindeki en güçlü uyarı “duygusal bölünme”dir. Livaneli’ye göre bir ülke yalnızca sınırları çizili olduğu için bir arada kalmaz; ortak aidiyet, ortak adalet duygusu ve birlikte yaşama iradesi gerekir. Eğer toplumun farklı kesimleri birbirini düşman gibi görmeye başlarsa, siyasal birlik kâğıt üzerinde kalsa bile toplumsal birlik zedelenir. Bu yüzden üç kutuplu yapı, yalnızca bugünün siyasi gerilimi değil, geleceğin toplumsal barışı açısından da riskli bir tablodur.

Kitabın çözüm önerisi ise tek bir partiye, lidere veya geçici formüle dayanmaz. Livaneli’nin işaret ettiği çözüm, demokratikleşme, hukukun üstünlüğü, insan hakları, eşit yurttaşlık, kültürel hakların tanınması, Cumhuriyet’in kurucu değerlerinin özgürlükçü yorumlanması ve Anadolu’nun uzlaşma kültürünün yeniden canlandırılmasıdır.

Başka bir deyişle, üç kutbu bastırarak değil, bu kutupların temsil ettiği gerçek toplumsal talepleri demokratik bir çatı altında bir araya getirerek aşmak gerekir.

Üç Kutuplu Türkiye – Kitap Açıklaması

“Bugün gelinen noktada, Türkiye’nin derin bir kutuplaşma yaşadığı ve duygusal olarak üçe bölündüğü açıkça görülmektedir. Bu durumun taşıdığı temel tehlike, ekonomi politikaları, dış politika ve kültür gibi modern siyaset alanlarında farklılaşabilecek iki yapının (sağ ve sol) yerini, binlerce yıla dayanan dini, etnik ve milliyetçi ayrımların almasıdır. Bu tür ayrışmalar, ülkenin bütünlüğünü tehdit ederek potansiyel bir bölünmeye yol açabilir.

Bizler, ülkenin bölünmesine karşı çıkarak, Türkiye’de yaşayan her kesimin insan haklarına uygun şekilde birinci sınıf yurttaş muamelesi görmesini, yargının herkese eşit uygulanmasını ve kültürel haklarının tanınarak diline ve kültürüne saygı duyulmasını savunduk. Zamanında ‘bölücülük’ olarak nitelendirilen ve suçlandığımız bu yaklaşım, aslında demokratik, daha bütünleşmiş, çağdaş, gelişmiş ve herkesin refahına yönelik bir Türkiye inşa etme çabasıydı.

Son dönemlerde Türkiye üç kutbu bir araya getirmenin formülleri ile çalkalanıyor. Ama bu geçmişe göre daha zor ve karmaşık yollardan geçmeyi gerektiriyor. Halbuki iş hiç bu noktalara gelmeyebilirdi.”

(Tanıtım Bülteninden)